زبان و ادبیات لکی(پهلوی باستان )

واژار، صورت باستانی واژه ی بازار در زبان کردی، باژار، ارتباط شهر با بازار، مفهوم سنتی و مفهوم معاصر شهر، شهرنشینی و فرهنگ شهرنشینی

سه معادل برای واژه ی بازار در گویش های کردی وجود دارد که هر سه با یکدیگر هم ریشه بوده و نهایتاً مشتق از صورت ایرانی باستان می باشند. در کردی مرکزی (سورانی) از واژه ی «بازار» استفاده می شود. این واژه یا استقراضی مستقیم از «بازار» فارسی نوین بوده و یا صورت تحول یافته ی «وازار» است که ابتداء از فارسی میانه قرض گرفته شده و سپس با تحول «و» به «ب»، که به کرّات در سورانی رخ می دهد، به صورت «بازار» در آمده است.

در کردی جنوبی علاوه بر «بازار»، شاهد واژه ی «وازار» نیز می باشیم که بدون شکّ، همانند واژه ی فوق، استقراضی از فارسی میانه می باشد. یقین در این امر بدان جهت است که صورت ایرانی میانه ی این واژه «واژار» می باشد و «ژ» ایرانی میانه باید در کردی، با عطف به قواعد تحولات آوایی زبان کردی، حفظ شود و هرگز به «ز» تبدیل نشود. امّا در زبان های ایرانی جنوب غربی، مانند فارسی میانه، فارسی نوین، لری، بختیاری و غیره، «ژ» یا «ج» ایرانی میانه (معمولاً منتج از «چ» یا «ج» ایرانی باستان) به صورت «ز» در آمده است. برای مثال داریم:

کردی «ژن»، در برابر فارسی «زن»

کردی «ته ژـ»، در برابر فارسی «تازـ»

کردی «ژِر»، در برابر فارسی «زیر»

کردی «رژـ»، در برابر فارسی «ریزـ»

کردی «ژیان»، در برابر فارسی «زیستن»

کردی «ژار»، در برابر فارسی «زهر»

نتیجتاً با توجه به الگوی فوق واژه ی کردی جنوبی «وازار» نیز وام واژه ای است از ایرانی جنوب غربی-یعنی فارسی میانه. نکته ای که در این میان حائز اهمیت می باشد آن است که برخی دوستان ممکن است با مشاهده ی حفظ «و» در «وازار» در برابر «ب» در فارسی نوین «بازار»، تصور نمایند که «وازار» را بتوان صورت «اصیل» خواند، امّا همانطور که از الگوی مقایسه ای فوق بر می آید وجود «ز» به جای «ژ» در کلمه ی «وازار» کردی آن را نقض کرده و به لحاظ علم زبان شناسی مسجّل است که این واژه از فارسی میانه استقراض شده است.

نهایتاً می رسیم به معادل کردی شمالی (کورمانجی) واژه ی بازار: «باژار». همانطور که مشاهده می شود این بار به جای «ز» ایرانی جنوب غربی با «ژ» اصیل کردی مواجه ایم. هر چند «و» آغازین باستانی طبق قاعده در کردی شمالی (مانند کردی مرکزی) به «ب» تبدیل شده است. «باژار» در کردی شمالی معادل اصیل کردی برای «بازار» است و علاوه بر مفهوم بازار در معنای «شهر» نیز به کار می رود.

ارتباط مفهوم «شهر» با «بازار»

در زمینه ی کاربرد واژه ی «بازار» در مفهوم «شهر» بهترین توضیحی که نگارنده ی مطلب تاکنون بدان برخورده است را انسان شناس و باستان شناس گرانمایه دکتر بهرام آجورلو ارائه داده اند. به زعم دکتر آجورلو شهرهای موجود در فلات ایران، و به طور کلّی شهرهای منطقه ی خاورمیانه و بسیاری دیگر از نقاط اصطلاحاً در حال توسعه یا کمتر توسعه ی یافته ی جهان، در اصل به معنای مدرن  معاصر کلمه «شهر» نبوده، بلکه «بازارگاه» بوده اند.

از این منظر دکتر آجورلو تعریفی علمی را برای «شهر» قائل است و برای نمونه در قالب این تعریف «لندن» که دارای «سیستم فاضلابی» به قدمت بیش از چند قرن می باشد (به طوری که در فاضلاب های لندن به کرّات کاوش های باستان شناختی انجام می گیرد)، حداقل از 400 یا 500 سال پیش بدین سو به معنای علمی و معاصر کلمه «شهر» محسوب می شود. امّا در مورد شهرهای فلات ایران احیاناً قدیمی ترین شهر ایران، به معنای معاصر کلمه، را بتوان «تهران» نامید که از حدود 150 سال پیش بدین سو رفته رفته به یک «شهر» بدل گردیده است.

بدین ترتیب آن چه در طول تاریخ، یعنی پیش از دوران مدرن، در ایران و دیگر مناطق خاورمیانه بدان «شهر» گفته می شده است در اصل «بازارگاه»هایی بوده که خانه ی تجّار و بازاریان در اطراف بازار ساخته شده، در یک طرف نیز احیاناً مسجدی وجود داشته و نهایتاً نیز به ساختمان والی یا «حاکم محلی» یا «مَلِک طایفه ای» برخوریم که خدم و حشم وی نیز در داخل کوشک او جای داشتند. مابقی مردم، یعنی عشایر (که معمولاً تا پیش از دوران رضاشاه بیشترین یا بخش قابل توجهی از نفوس ایران را تشکیل می داده اند) و روستاییان برای رفع احتیاجات خویش و خرید به «بازارگاه» می آمدند. در صورتی که امروزه نیز به ساختار شهرهای ایران دقّت کنیم مرکزیت «بازار سنتّی» در معماری این مناطق به وضوح مشخص می باشد. حتّی به لحاظ انسان شناختی و روان شناسی جامعه نیز می توان برخی ناهنجاری های آزاردهنده ی شهرنشینی در ایران معاصر را به سابقه ی تقریباً اندک مفهوم مدرن شهر منسوب دانست. برای مثال در حالی که قدمت قدیمی ترین «آپارتمان ها» در شهری اروپایی، مانند «آمستردام»، ممکن است به چندصد سال نیز برسد، قدیمی ترین آپارتمان های تهران ممکن است حتّی صدساله نیز نباشند. نتیجتاً باید هم انتظار داشت که برای مثال میان فرهنگ آپارتمان نشینی در این دو کلان شهر دنیای امروز، اختلاف فاحشی وجود داشته باشد.   

باری مفهوم «بازارگاه» را بهتر از هر جای دیگری می توان در استفاده از واژه ی «باژار» در کردی شمالی در مفهوم «شهر» مشاهده نمود. همچنین در دیگر زبان کردنژادان آناتولی، یعنی زازایی، نیز از وام واژه ای عربی در معنی «شهر» استفاده می شود که در اصل به معنی بازار است: «سوک» مشتق از صورت عربی «سوق» به معنی «بازار».